خواه طرف مقابل به وظيفهء خود عمل كند يا عمل نكند . براى توضيح بيشتر به مثال زير توجّه كنيد : هرگاه گروهى از رعيت ، ماليات و خراج لازم را بپردازند به يقين والى از انجام وظيفهء خود در مسألهء امنيّت يا تعليم و تربيت اطفال آنها و مداواى مجروحان و مصدومان و بيمارانشان ، كوتاهى نخواهد كرد ، زيرا هريك از اين دو وظيفه جنبهء استقلالى دارد و غير مشروط به ديگرى در مقام عمل است ، هرچند در مقام تشريع دو وجوب به يكديگر گره خورده‌اند . در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « از ميان حقوقى كه خداوند واجب ساخته ، بزرگترين آنها حق والى و زمامدار بر رعيت و حق رعيت بر والى است . فريضه‌اى است كه خداوند سبحان آن را بر هركدام در مقابل ديگرى مقرّر فرموده است » ؛ ( و أعظم ما افترض - سبحانه - من تلك الحقوق حقّ الوالي على الرّعيّة « 1 » ، و حقّ الرّعيّة على الوالي ، فريضة فرضها اللّه - سبحانه - لكلّ على كلّ ) . سپس امام عليه السّلام به فلسفهء اين دو حق مىپردازد و مىفرمايد : « خداوند اين فريضه را سبب نظام الفت مردم و پيوستگى آنان به يكديگر و موجب عزت و قدرت دين آنها قرار داده است ، بنابراين رعيت هرگز اصلاح نمىشود مگر با اصلاح زمامداران و زمامداران اصلاح نمىگردند جز از طريق قرار گرفتن رعيت در مسير صحيح و مستقيم » ؛ ( فجعلها نظاما لألفتهم ، و عزّا لدينهم ، فليست تصلح الرّعيّة إلّا بصلاح الولاة ، ولا تصلح الولاة إلّا باستقامة الرّعيّة ) . در واقع رعايت اين حقوق هم آثار مهم مادى دارد و هم معنوى . جملهء ( جعلها نظاما لألفتهم ) اشاره به آثار مادى و ظاهرى و جملهء ( عزّا لدينهم ) اشاره به آثار معنوى و روحانى است و دو جملهء ما بعد آن ، به اين حقيقت مهم اشاره

--> ( 1 ) . « رعيّت » از ريشهء « رعى » بر وزن « سعى » به معناى حفظ و مراقبت و مراعات است . به چوپان « راعى » گفته مىشود ، چون در حفظ چهارپايان مىكوشد و به حاكم « راعى » گفته مىشود ، زيرا از مردم مراقبت مىكند و به مردم « رعيت » اطلاق مىشود ، چون تحت مراقبت و حفاظت حكومتند .